nagłówek

CERKIEW P.W. ŚW. MIKOŁAJA (I), ob. kościół

Andrzej Kedziora luty 12, 2013
Ob. kościół. Na podstawie przywileju Jana Zamoyskiego z 1589 pozostający w schizmie Grecy wystawili własnym kosztem w 1602-4 drewnianą cerkiewkę w murach miasta. W 1606 opiekę nad nią przejęło ruskie bractwo cerkiewne (Prawosławie). W 1618-31 wzniesiono w jej miejscu murowaną już cerkiew ufundowaną przez Tomasza Zamoyskiego (proj. Jan Jaroszewicz, dekoracje Jan Wolff). Wkrótce Rusini zdominowali niewielką grupkę Greków, która to społeczność w niedługim czasie znikła zupełnie.
5 IV 1699 cerkiew przystąpiła do unii, a w 1700 osiedli przy niej bazylianie. W 1690-99 nad kruchtą z chórem muzycznym wzniesiono wieżę (proj. Jan Michał Link). W 3 ćw XVIII w. dobudowano nową kruchtę z 2 ołtarzami i przybudówkami z obu stron prezbiterium (w płn. zakrystia). Do wieży przylegał wystawiony w 2 poł. XVIII w. klasztor, z którego można było przejść do biblioteki na piętrze wieży. Pod nawą znajdowały się 3 krypty - miejsce pochówków księży i zakonników - jedna z wejściem w posadzce (obecnie niedostępne, w zasypisku odnajdywano w 2008 fragmenty trumien i kości ludzkich). W 1720 w cerkwi odbyła się inauguracja synodu zamojskiego. Powstało też przy niej nowe bractwo św. Onufrego. Ok. 1764 staraniem superiora Modesta Trusiewicza powstały ołtarze boczne św. Onufrego i św. Walentego.
W l. 30. XIX w. komendant twierdzy podjął starania o zamianę cerkwi na prawosławną. Dopiero jednak po kasacie zakonu i gruntownym remoncie (na ten czas dla wiernych urządzono cerkiew w jednym z pomieszczeń Akademii) 25 VII 1871 cerkiew objęli prawosławni (nabożeństwa przez kilka lat odbywały się w gmachu Akademii), którzy użytkowali ją do 1915. Cerkiew "nikolska" otrzymała m.in. charakterystyczne cebulaste hełmy tzw. latarń nad nawą i prezbiterium  oraz nowy duży dzwon. Rozebrano klasztor, a w nowym miejscu wystawiono popówkę (ob. dom zakonny - rozbudowany i nadbudowany). W 1918 cerkiew przejął kościół katolicki. W 1941-44 świątynię jeszcze raz użytkują prawosławni (Niemcy oddali ją Ukraińcom), a 21 I 1945 została rekoncyliowana.
Malownicza bryła cerkwi prawie nic nie straciła ze swej oryginalnej urody i należy do cenniejszych zabytków Zamościa. Poza charakterystycznym dla cerkwi południowych (mołdawskich) planem, nosi typowe cechy XVII-wiecznej architektury zamojskiej. Ośmioboczna, przysadzista, o bogatej artykulacji najniższa ze staromiejskich wież (38 m) wyróżnia się bogatym, późnobarokowym hełmem i otworami strzelniczymi, gdyż ze względu na położenie położona pełniła w razie konieczności funkcje obronne. Pod masywną, czworoboczną kopułą z dekoracyjną latarnią znajduje się bardzo mała, nie mieszcząca nawet stu osób nawa, poszerzona o 2 półkoliste absydki. Czaszę sklepienia zdobią bogate sztukaterie o koncentrycznym układzie listew i dekoracyjnych plakietach (m.in. anioły ze skrzydłami o pawich piórach, plakietki z syrenami, motywy arabeskowe). Zachował się też skromny, późnorenesansowy portal prowadzący do pierwotnej kruchty i marmurowa kropielnica (XVII w.). Nie zachowało się natomiast bogate niegdyś wyposażenie, m.in. krzyż z 1 poł. XV w. i przysłane w 1648 przez patriarchę Konstantynopola tzw. carskie wrota snycerskiej roboty, z 6-piętrowym ikonostasem w dobrym guście greckim, z miniaturami ojców kościoła wschodniego i ewangelistów. Był też obraz Matki Boskiej włoskiego pędzla (być może to ten, który zasłynął później w Werchratej cudami) i św. Onufrego szkoły flamandzkiej a także w ołtarzu bocznym obraz św. Mikołaja (spalony i w 1859 namalowany nowy przez Gałęzowskiego), Kielich z piękną rzeźbą, cedrowy krzyż w bizantyjskiej oprawie. Były niegdyś organy (z 1762, następne z 1844). Pod koniec l. 60 XIX w.  za sprawą ks. Reszetyłowicza zburzono przepyszne ołtarze boczne, a także z zewnątrz herby Polski i Zamojskich, fundacji któregoś z nich.
Spis dokonany 27 VIII 1918 wymieniał carskie wrota z 52 obrazami, 8 obrazów w ramach stojących, 10 wiszących, krzyże, 4 chorągwie, szereg sprzętów, jak 9 stolików liturgicznych, 4 lichtarze, trochę książek. Sama świątynia była wówczas wewnątrz malowana na olejno, z zewnątrz na biało. Ogrzewana była 4 piecami kaflowymi i posiadała 7 malowideł (wizerunki świętych) w sztukateriach na sklepieniu nawy. Dzwonnica była uszkodzona przez podrąbanie filarów skutkiem ściągania dzwonów.

 * W 1589 wyszedł przywilej zezwalający m.in. budowę cerkwi w obrębie murów. Budowę przerwano po pewnym czasie. Dopiero wzięli się do niej Obywatele i Bractwo Ś. Mikołaja, które na nie odebrało Dyplom, od Gedeona Biskupa Lwowskiego w r. 1608, a który zatwierdził Tomasz Ordynat w r. 1621 i razem surowo nakazał kończyć rozpoczętą fabrykę około cerkwi. (J. Jędrzejewicz Historya Kollegiaty)
* Niegdyś cerkwią schyzmatycką. W 1648 patryarcha carogrodzki przysłał malarzy dla odmalowania obrazów w drzwiach cerkwi, obrazy te dobrym guście greckim, wieków późniejszych, drzwi całe bogato złocone. przy końcu XVII w. uniatom zwrócona
(Niemcewicz).
 * Wieżę wieńczył 1,5 m krzyż z kutego żelaza oraz kula miedziana i mająca 2,5 m obwodu, pierwotnie złocona, potem malowana na czarno, wreszcie srebrno, a podczas konserwacji w 1998 na nowo pozłocona, także krzyż. W środku przestrzelonej kilkakrotnie kuli znajdowała się 30 cm rura z dokumentami (jeden zaczynający się od Aleksander, prawdopodobnie z l. 20. XIX w.).
 * Wg opisu z 1828 ołtarz główny był snycerskiej roboty, pomalowany na niebiesko z obrazem Matki Boskiej (na zasuwie Chrystus Ukrzyżowany, w prezbiterium po lewej obraz św. Mikołaja, po prawej Matki Boskiej opieki, w ołtarzu w nawie po lewej św. Onufry (ramy sklanne promienie około głowy, laur którym opasany, berło, korona srebrem pozłacane), po prawej św. Walenty oraz małe ołtarze poświęcone św. Mikołajowi i Matce Boskiej. Ponadto m.in. 3 krzyże procesyjne, tylko 2 ławki, drewniany konfesjonał, marmurowa kropielnica i ambona, 3 monstrancje i 7 kielichów, 21 ornatów.
 * Z raportu ks. A. Zienkiewicza z 28 IV 1841 - Cerkiew zamojska stojąca od kilkuset lat. tylko czasami była reperowana, a bardziej klejona i stała do 1840 roku przynajmniej nie tak grożą upadkiem. 24 VII 1840 r. sklepienia i mury rozsypały się, a ustawiczne później deszcze przez całe lato i jesień dopełniły rujnacji, że co chwila rozsypują się, cegły wypadają i zagrażają śmiercią dla ludu.
 * Na czas remontu w 1867 urządzono zastępczą cerkiew w jednej z sal d. Akademii. Biały złocony ikonostas z sosnowego drzewa wykonał miejscowy stolarz Fryderyk Nejman. Składał się z 5 dużych ikon: Ostatnia wieczerza, Zbawca, Matka Boża, Archanioł Gawriła, Archidiakon Stefan oraz 4 małych ikon na carskich wrotach z wizerunkami Ewangelistów. Przeniesiono tu
czasowo z cerkwi ołtarz boczny.

Galeria

Czytany 1719 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 27 czerwiec 2019 17:36

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

15981546

Wyświetleń