nagłówek

ZAMOYSKI STANISŁAW KOSTKA (1775-1856) XII ordynat, prezes Senatu Królestwa Polskiego, mecenas nauki i kultury

Andrzej Kedziora marzec 31, 2013

Był młodszym synem Andrzeja i Konstancji z Czartoryskich. Ur. w Warszawie, ale wychowywał się w Zamościu. Nauczycielem jego był Stanisław Staszic - wychowawca twardy i porywczy, to też, jak wspominał - smutno upłynęło moje dzieciństwo, pomiędzy nauką i karami. Staszic zaszczepił w nim jednak nowoczesne poglądy na gospodarkę, oświatę i kulturę. Wraz z nim zwiedził Anglię, Francję, Niemcy i Włochy (1788-91). Był jeszcze raz w Anglii samodzielnie, zapoznając się głównie z przemysłem tego kraju (1798), a także we Francji, gdzie m.in. przedstawiony był Napoleonowi (1802).
Na czele ordynacji stanął w 1801 po niespodziewanej śmierci brata. Należał do najwybitniejszych w rodzie mecenasów nauki, kultury i sztuki. Przyczynił się do podniesienia na wysoki poziom szkoły wojewódzkiej. Sprowadził do niej nauczycieli, wyposażył ją w urządzenia dydaktyczne, wyremontował gmach Akademii (później, gdy została przeniesiona do Szczebrzeszyna, wzniósł tam dla niej zespół obiektów). Unowocześnił akademicką drukarnię. Jego staraniem powstało w Zamościu najstarsze polskie Towarzystwo Rolnicze i czasopismo specjalistyczne "Dziennik Ekonomiczny Zamojski". Urządził też w mieście szpital ordynacki. Nie doszło do przebudowy pałacu, na którą ogłosił konkurs z udziałem wybitnych architektów francuskich. Rozmach planów inwestycyjnych, zamierzona likwidacja twiedzy świadczyła, miał zamiar korzystać z zamojskiego pałacu. Na przeszkodzie stanęły wydarzenia europejskie. W późniejszych latach przebudował pałac w Klemensowie i ufundował kościół w Wielączy. W 1810 utworzył w Warszawie Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej. Był członkiem honorowym szeregu instytucji i organizacji naukowych.
Początkowo prowadził politykę proaustriacką, goszcząc często na cesarskim dworze (nosił tytuł tajnego radcy i szambelana). W 1809 wrócił po 3 latach z Wiednia do Zamościa i 2 V (do końca roku) został prezesem Centralnego Wojskowego Tymczasowego Rządu Obydwu Galicji. Stojąc po stronie Księstwa Warszawskiego otrzymał godność senatora. Własnym kosztem wystawił pułk piechoty. W 1810 przebywał na dworze króla Fryderyka Augusta w Dreźnie. Był rzecznikiem autonomii i w tej sprawie posłował do Paryża (Napoleon przyjął go 18 IV 1810), spotykając się tam z uznaniem dla swych towarzyskich zalet. Gdy wybuchła wojna z Rosją, został wiceprezesem rady konfederacji dążącej do wywołania powstania przeciw Rosji. Po upadku Napoleona zwrócił się w stronę rosyjskiego dworu cesarskiego. Brał m.in. udział w delegacji do przebywającego w Paryżu Aleksandra I (car podejmował go wcześniej na audiencji w Puławach, a potem wielokrotnie gościł w pałacu ordynackim w Warszawie). W 1821 na mocy transakcji w zamian za inne dobra zrzekł się Zamościa. Miasto przeszło na własność rządu, stając się silną twierdzą, a siedziba rodu przeniesiona została do Klemensowa (administrację dóbr ordynackich umieszczono w Zwierzyńcu).
W 1822-31 był prezesem Senatu Królestwa Polskiego. Podczas wielkiego obiadu z okazji nominacji wystąpił - jak pisał "Kurier Warszawski" - z mową wyrażającą wdzięczność dla monarchy. Mieszkał przeważnie w Pałacu Błękitnym w Warszawie, gdzie wiódł życie patriarsze. Dom jego nie był otwarty, tylko pojedynczo odwiedzali go ludzie rozumni. Przeciwny powstaniu listopadowemu, przez cały czas do jego zakończenia przebywał na dworze w Petersburgu. Władze powstańcze pozbawiły go senatorskich godności. Po upadku powstania wrócił do kraju z tytułem tajnego radcy dworu cesarskiego i został członkiem Rady Państwa Cesarstwa Rosyjskiego. Obok dwu najwyższych polskich orderów św. Stanisława i Orła Białego posiadał wysokie rosyjskie odznaczenia św. Andrzeja z brylantami i Aleksandra Newskiego.
W 1832 zdał ordynację synowi i na stałe zamieszkał w Wiedniu. Tam zmarł. Uroczystości pogrzebowe odbyły się najpierw w Wiedniu a potem w Zamościu. Jego żoną była Zofia z Czartoryskich (Zamoyska Zofia...), piękność na skalę europejską, patriotka i filantropka, pochowana w kościele we Florencji. Ich liczne potomstwo (7 synów i 3 córki) przyczyniło się do znacznego rozkrzewienia rodu Zamoyskich. Jego dziećmi byli: Konstanty, Andrzej Artur, Jan, Władysław, Gryzelda Celestyna, Jadwiga, Zdzisław, August, Elżbieta, Stanisław Kostka. Ukazały się poświęcone mu książki W. Garbińskiego Rys życia Stanisława..., (Warszawa 1856) i Andrzeja Ajewskiego Stanisław Kostka Zamoyski życie i działalność 1775-1856 (Warszawa 2010). Muzeum zamojskie posiada jego portret (mal. Kazimierz Wojniakowski).


 * Biografowie żony Zofii piszą, że cechował go brak poczucia humoru i wyjątkowo przykry charakter.
Z nekrologu - po krótkiej słabości wieku swego 81, dnia 2 IV 1856. o godzinie 9 1/2 z rana, opatrzony świętymi Sakramentami, spokojnie w Bogu usnął.

Czytany 1207 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 23 maj 2019 20:44

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

15636455

Wyświetleń