Z początkiem okupacji austriackiej, w pierwszych jej tygodniach powołano polskie szkoły. 1 XI 1915 otwarto pierwszą polską szkołę podstawową (o wcześniejszych szkołach najniższego szczebla - osobne hasło - Szkolnictwo 1581-1914), podówczas szkołę miejską. Na przedmieściach powstały szkoły ludowe, w 1916 kolejno: 1 I na Przedmieściu Lubelskim - pierwsza nominacja nauczycielska przez Austriaków (później nr 3), 1 IX na Nowym Mieście (potem nr 2) i Janowicach Dużych, 1 X Podtopolu i w 1917 na Majdanie - w późniejszej nomenklaturze szkoły powszechne (część z nich formalnie istniała wtedy poza granicami miasta). W X 1916 powstała wzorem Galicji Rada Szkolna Miejscowa zajmująca się ekonomicznym zarządem ludowych szkół publicznych, z przew. Romualdem Jaśkiewiczem (w Radzie m.in. ks. Jędrzejewski, Z. Kłossowski, G. Gisges). Pierwszym inspektorem był Zenon Zaklika (1916-17). 1 XI 1917 władze polskie przyjęły w Zamościu szkołę 5-klasową, 2-klasową i dwie 1-klasowe.
|W 1919/20 liczba szkół w mieście wzrosła do 6 (po jednej 5- i 2- oraz cztery 1-klasowe), były to szkoły nr 1 - 4 oraz na Janowicach i Podtopolu (obie w 1922 - 93 i 94 uczniów). W 1922 Zamość posiadał szkołę 7-klasową (nr 1), dwie 2-klasowe (Przedm. Lubelskie, Nowe Miasto), trzy 1-klasowe (Majdan, Janowice, Wólka Infuł.). Od 1930/31 na 6 szkół - 5 było szkołami pełnymi, a po przekształceniach w 1937 tylko jedna z 7 szkół miała mniej niż 7 klas. W 1 poł. l. 30. firma "Czerski Jakimowicz" wybudowała 2 drewniane szkoły (nr 3 i 5). Przed wojną były też prywatne szkoły Jadwigi Badzianowej (od 1927, ul. Lwowska d. Kallwajta, 1930 - 43 uczniów I-IV), Jadwigi Składnikowej - koedukacyjna (1931-40, ul. Długa), Koła Rodziny Wojskowej (koszary) i Salomona Goldsteina (trzy ostatnie w 1934 - 48, 48 i 27 uczniów).
W czasie okupacji wobec zajęcia budynków uczono m.in. w sali katechetycznej przy Kolegiacie, d. sklepie żydowskim przy ul. Pereca, w pomieszczeniu dawnego dawnym hotelu "Victoria" (wchodziło się od podwórka), w prywatnych mieszkaniach przy Piłsudskiego 31 i Ciepłej, a w ostatnim roku przy ul. Okopowej (d. przedszkole). Szkoła ukraińska mieściła się w przedszkolu nr 1.
W 1944 czynne były 4 szkoły. W 1960 po prawie ćwierć wieku wybudowano nową szkołę. Po wojnie wybudowano 6 szkół. W 1946 powstała szkoła dla dorosłych. Od 1963/64 w mieście funkcjonowało 9, a przez 3 lata aż 10 szkół (1970/71-72/73). Później przejściowo ubyła szkoła nr 1 i 7, a całkowicie nr 4 i 5, natomiast powstała Zbiorcza Szkoła Gminna, przekształcona następnie w Szkołę Ćwiczeń Szkół Pedagogicznych (obie w dawnej "siódemce"). W poł. l. 80. było tylko 8 szkół (1-3, 6, 8-10 i "ćwiczeniówka"). Później przybyła nowa "czwórka", a "ćwiczeniówkę" zastąpiła "siódemka" i w 1998/99 było 9 szkół państwowych. W 1992 powstała Społeczna Szkoła Podstawowa (klasy VI, VII, VIII - 36 uczniów), od 1996 na terenie koszar (110 uczniów). 1 I 1996 szkoły przejęło od kuratorium miasto. Najtrudniejsza sytuacja (zmiany) była w szkołach nr 2, 4 i 9.
W Ogólnop. Rankingu Szkół Podstawowych w 2026 - 182 Społ. Szkoła, 348 Dwujęzyczna Smart School, 822 Szkoła nr 6, 1103 Szkoła Katolicka, 2286 Szkoła nr 8, 2754 Szkoła  nr 2, 3277 Szkoła nr 8, 3250 Szkoła nr 3, 4553 Szkoła nr 9, 8018 Szkoła nr 10
Uczniowie: 1916 - 900, 1919 - 1279, 1929 - 2212 (30 sal), 1933 - 3203 (a 580 poza szkołą), 1944 - 1630, 1947 - 2825, 1953 - 2535 (65 oddziałów, 67 izb), 1955 - 2836, 1957 - 3490, 1960 - 4399, 1965 - 5383 (86 sal, 150 klas), 1969 - 6099, 1970 - 5671, 1971 - 5314, 1972 - 5336, 1973 - 5236 (131 sal, 188 klas), 1975 - 5549 (137 sal), 1979 - 6578, 1980 - 6715, 1983 - 6703, 1985 - 7159, 1986 - 8738 (absolwentów 890), 1989 - 10.193, 1991 - 10.999, 1992 - 11.217 (254 pomieszczeń), 1995/96 - 11.222 (269 pomieszczeń, 385 oddziałów, na oddział 29, na pomieszczenie 42, na nauczyciela 18), 1997 - 10.643 (absolwentów 1552, pomieszczeń 284, oddziałów 386), k. 2010 - 3657, k. 2015 - 4194, k. 2018 - 5252.
W 2011 powstała Dwujęzyczna Szkoła Podstawowa Smart School (dyr. Artur Stępniak, 2013 - 190 uczniów).
Nauczyciele: 1944 - 44, 1947 - 78, 1953 - 58, 1955 - 74, 1957 - 98, 1965/66 - 162 (80% wyższe i półwyższe), 1969 - 208 (35 wyższe, 155 SN, 18 po Liceum Ped.), 1978 - 252, 1994 - 688 (217 bez studiów wyższych) oraz 43 prac. adm., 174 obsługi, 1995 - 631, 1997 - 610 i niepełnozatr. 45.
Szkoły wg liczby uczniów 1965/66 nr 1 - 577, nr 2 738, nr 3 - 1070, nr 5 - 529, nr 6 - 851, nr 8 - 401, nr 9 - 814, ćwiczeniówka - 291; 1 I 1996: nr 1 - 315, nr 2 - 2233, nr 3 - 1564, nr 4 - 2184, nr 6 - 765, nr 7 - 616, nr 8 - 571, nr 9 - 1686, nr 10 - 1275. Uczyło w nich 639 nauczycieli, miały 269 pomieszczeń i 385 oddziałów. Osobne hasło: Szkoła Podstawowa nr 1, 2, 3...
W ogłoszonym w 2025 rankingu szkół podstawowch najwyższe w kraju miejsce zajęła szkoła społeczna - 653, kolejne szkoła katolicka - 951, szkoły nr 8 - 1301, nr 6 - 1507, nr 7 - 1620, nr 3 - 2585, nr 9 - 5141, nr 4 - 5789, nr 2  - 6111, nr 9 - 7265.

 * Wg Rocznika Statystycznego w 1965 w 9 szkołach uczyło się 5383 dzieci, w 150 oddziałach, 86 izbach, było 147 nauczycieli; w szkole dla pracujących 79 uczniów.
 * W 1966 na 5390 uczniów promocję otrzymało 5073, kl. VII ukończyło 598 (na 628), z których 443 przeszło do kl. VIII, pozostali do szkół średnich.
* W 1973 do szkoły podstawowej dla dorosłych uczęszczało 103, a w 1995 tylko 27 osób.