nagłówek

SZKOLNICTWO 1581-1914

Andrzej Kedziora marzec 07, 2013
27 III 1581 rozpoczęto budowę pierwszej szkoły przy kościele św. Krzyża (z końcem roku przeniesiona z przedmieścia do domu odstąpionego przez Topornickiego). Prowadzona była przez znanego pisarza religijnego ks. Jana Herbesta (osobne hasło), który po roku w VI 1582 wyjechał do Szwecji. Pisał do Zamoyskiego - Do szkoły nam przybywać poczęło od szlachty, czego się tym więcej spodziewamy, gdy w mieście mieszkać będziemy. Od 1584 była to już szkoła parafialna w przywileju kolegiaty z 20 VIII 1584  określana jako szkoła przy św. Krzyżu z mianowanym przez przewodniczącego kapituły w porozumieniu z radą miejską nauczycielem z pensją 20 marek srebra rocznie (miał  pilnować aby m.in. pilnie przestrzegano wykładu katechizmu). Uczniowie mieli codziennie śpiewać w kościele.
W IV 1589 otwarta została z inicjatywy Zamoyskiego ambitna placówka, która faktycznie miała częściowo charakter szkoły średniej (gimnazjum klasyczne z 2 bakałarzami dla elementarzów czyli początków nauk) będąca zalążkiem przyszłej Akademii Zamojskiej (osobne hasło). Jej kierownikiem, w dokumentach superintendentem, został poeta, mieszczanin lubelski Sebastian Klonowica (osobne hasło), uczył przedmiotów humanistycznych. Po jego wyjeździe do Lublina w 1592 szkoła zawiesiła  działalność.
W 1621 Tomasz Zamoyski założył przy Akademii i uposażył wyższą szkołę elementarną. Pod opieką Akademii, przez cały czas czynna była również przy kolegiacie szkoła parafialna. Od początku istniała też żydowska szkoła przy bożnicy. Przez pewien czas działało seminarium duchowne (osobne hasło) oraz studium filozoficzne przy bazylianach (osobne hasło).
W czasach austriackich w miejsce skasowanej akademii utworzono liceum cesarsko-królewskie (osobne hasło), a także gimnazjum cesarsko-królewskie (osobne hasło). Była szkoła początkowa t.zw. główna, wyżej zorganizowaną, 4-klasową z kierownikiem, duchownym nauczycielem religii, 2 nauczycieli i pomocnik do przedmiotów świeckich (1804: elementarna - 50, I - 66, II - 110, III - 71) oraz szkoła rysunków (1804 - łącznie 750 uczniów). Była też szkoła elementarna niem.-żydowska (1786 - 230) i szkoła dla dziewcząt założona przez szarytki (38). Istniały do 1809. W Księstwie Warszawskim ponownie uruchomiono szkołę elementarną (1810-12).
W 1816 małą szkółkę założyli bazylianie (mieściła się m.in. przy Rynku Wielkim 12). W 1821 reaktywowano szkołę elementarną (podlegała przez kilkadziesiąt lat inspektorowi szkoły w ...Opolu Lub.!). W 1848 do szkoły elementarnej w twierdzy - oddział I uczęszczało 12 uczniów, oddział II - 7-miu (7-15 lat).
W I 1835 powstała czynna przez kilkadziesiąt lat szkoła rzemieślnicza niedzielna (obowiązkowa dla czeladników), uczył starszy i młodszy nauczyciel, mieściła się w różnych domach. W 1820-50 działała pensja żeńska Chrapczyńskiej, a w 1851-54 szkoła Eufemii Wąsowskiej (osobne hasło: Szkoła żeńska prywatna). W 1854 pracowało w Zamościu 3 nauczycieli i 1 szkolnik w szkole żydowskiej (osobne hasło).
W 1864 otwarto początkową szkołę rosyjską (w pałacu), a w 1867 na Majdanie, z funduszów bractwa cerkiewnego także na Podtopolu (Olga Radostowiec, religia, śpiew, prace ręczne, 27 dzieci). W 1877 były już 3 szkoły początkowe - 2-klasowa męska i 1-klasowa żeńska oraz na Majdanie, 1899 - jedna 2-klasowa i dwie 1-klasowe, w 1912 - 3 na Przedm. Lubelskim, 2 na Nowej Osadzie, po 1 na Starówce i Majdanie (440 uczniów, 11 rosyjskich nauczycieli), a ponadto szkoły prywatne - 2 polskie i 2 żydowskie. Uczniowie: 1901 - 255, 1913 - 655. Szkoła znajdowała się do 1904 przy ul. Kościuszki 10 (tu, gdzie do niedawna sklep z antykami). Szkoły elementarne istniały obok progimnazjów w gmachu Akademii - dwuklasowa szkoła elementarna miejska, innym razem jako szkoła miejska z 4 klasami niższymi i wstępnymi  (1897) względnie jako 2 szkoły elementarne (1899).
W 1866 2-letnią szkołę żeńską otworzyła Karolina Altberg, istniała prawie  pół wieku, do 1905 nauka w j. rosyjskim (osobne hasło: Szkoła żeńska Altbergowej). Właścicielka starała się bezskutecznie o przekształcenie jej w gimnazjum (1914 - 46 uczennic). W  l. 80. XIX w. była 2-letnia męska szkoła Symchy Chodaka - 50 uczniów (organizował też wieczorowe kursy czytania). Po 1876 utrzymywano szkółkę cerkiewną na Podtopolu z nauką religii, śpiewu i prac ręcznych (nauczycielka Olga Radostowiec, 13 chłopców i 14 dziewcząt). Szkoła ruska miała się znajdować przy ul. Okrzei. Na pocz. XX w. pensję dla dziewcząt prowadziła Klementyna Kraczkiewicz a prywatną koedukacyjną szkołę początkową Flora Krzyszkowska.
W 1904 wybudowano drugi w dziejach miasta (po Akademii) gmach szkolny (osobne hasło - Szkolnictwo podstawowe). W 1867 otwarto w gmachu Akademii rosyjskie progimnazjum męskie i w 1869 żeńskie czynne do wybuchu I wojny światowej. (osobne hasła Progimnazja...)
W 1899 była 1 szkoła 2-klasowa i 2 1-klasoweW 1912/13 było 7 szkół elementarnych (3 Przedm. Lubelskie, 2 Nowa Osada, po 1 Stare Miasto i Majdan) z 440 dziećmi i 11 nauczycielami. lecz w chwili zajęcia miasta przez Austriaków tylko 3 (250 dzieci). W 1914 w 10 szkołach było 1291 uczniów i 32 uczennice. W 1914/15 funkcjonowało już 12 szkół elementarnych (m.in. przy ul. Kościuszki 10, w gmachu Akademii, na Przedmieściu Lubelskim - ul. Reymonta 23, Majdanie, Nowej Osadzie - kaflarnia Dichtera, Podtopolu). 

 * W szkole elementarnej (1848) uczono religii i moralności, czytania i pisania po polsku i rosyjsku oraz rachunków. Oceniano zdolność, pilność, konduitę (zachowanie) i postępy w nauce, stosując oceny: b. dobra, dobra, mierna, mała, zła.
 * Do końca XVIII w. dyrektorem szkoły cyrkularno-elementarnej był Leopold Beckert von  Gilsenstein (podpisywał się Edler Johann Beckkert von Gilsenstein) - Jeden tylko niemiecki posiadał, a polskiej mowy z ducha i serca nienawidził. Uczniowie też go nie kochali, zwłaszcza, że w czasie lekcji miał zwyczaj szydzenia z obyczajów Polaków, co nieco później na złe mu wyszło, gdyż za jego ulubioną przymówkę "Ihr Polen..." trochę go za harcap potargano. Zresztą był to człowiek sposobniejszy na tambur majora w wojsku niż nauczyciela.
 * W Muzeum Zamojskim znajduje się dokument  - Nagroda szkolna za pilność i dobre sprawowanie wręcza się w Zamościu 28 III 1864 Wiktorii Płaczyńskiej.

Czytany 633 razy Ostatnio zmieniany wtorek, 22 czerwiec 2021 10:49

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

21209461

Wyświetleń